1.
Nguồn gốc và ý nghĩa thuật ngữ

Ngộ
Đạo Giáo còn gọi là Tri Thức Luận. Từ "Gnosticism"
bắt nguồn từ tiếng Hy-lạp γνῶσις (gnosis) nghĩa là
"kiến thức" hoặc "sự hiểu biết".

Thuyết
ngộ đạo đề cập đến một tập hợp các tôn giáo cổ
đại chủ trương xa lánh thế giới vật chất do demiurgus
(Đấng Tạo Hóa thứ cấp) tạo dựng, và hướng tới thế
giới tâm linh.

Ngộ
Đạo Giáo chủ yếu được định nghĩa trong văn cảnh
Cơ-đốc Giáo, dù có thể chịu ảnh hưởng từ các tư
tưởng triết học Hy-lạp, Do-thái Giáo Hy-lạp hóa, và
các tôn giáo bí truyền.

2.
Giáo lý cốt lõi

a)
Nhị nguyên vũ trụ và đạo đức

Thế
giới vật chất: được xem là xấu xa, hư hoại, do một
thần linh thứ cấp (Demiurge) tạo ra, thường được đồng
hóa với Thiên Chúa Cựu Ước trong một số trường phái.

Thế
giới tinh thần: là thế giới cao hơn, vĩnh cửu, thuộc
về Thiên Chúa tối cao đích thực.

Con
người bị xâu xé giữa thiện và ác, vật chất và tinh
thần, và khao khát được giải thoát khỏi thế giới vật
chất.

b)
Cứu rỗi qua "Gnosis" (tri thức bí mật)

Ơn
cứu rỗi không đến từ đức tin hay ân sủng, mà từ
kiến thức bí mật (gnosis) được mạc khải cho những
người được khai tâm.

Chỉ
những ai sở hữu "tia sáng thần linh" bên trong
mới có thể được cứu; những người "vật chất"
không thể được cứu chữa.

c)
Quan niệm về Thiên Chúa và sáng tạo

Phân
biệt giữa Thiên Chúa tối cao (vô hình, bất khả thấu)
và Đấng Hóa Công (Demiurge) – đấng tạo ra thế giới
vật chất nhưng không phải là Thiên Chúa đích thực.

Một
số trường phái như Valentinian phát triển hệ thống phức
tạp về các Aeon (thiên thể) phát xuất từ Nguồn gốc
tối cao.

3.
Ảnh hưởng và phản biện của Hội Thánh

Ngộ
Đạo Giáo hay Tri Thức Luận thách thức nghiêm trọng các
giáo lý nền tảng: mối liên hệ Cựu Ước–Tân Ước,
bản tính Thiên Chúa, mầu nhiệm Thiên Chúa Nhập Thế, và
ơn cứu rỗi.

Giám
Mục Irénée thành Lyon (khoảng 130–202) là nhà biện giáo
tiêu biểu chống lại Ngộ Đạo Giáo qua tác phẩm
Adversus Haereses (Chống Lạc Thuyết). Ông khẳng định:

• "Chỉ
  có một Thiên Chúa duy nhất, vừa là Đấng Sáng Tạo vừa
  là Cha của Đức Chúa Jesus Christ."

  
  

• "Thế
  giới vật chất là tốt lành vì do Thiên Chúa tạo dựng"
  (Sáng Thế Ký 1:31).

  
  

• "Ơn
  cứu rỗi đến qua Đức Chúa Jesus Christ làm người thật
  sự, chết và sống lại thật sự, chứ không phải qua
  tri thức bí mật."

  
  

Việc
phát hiện thư viện Nag Hammadi (1945) tại Ai Cập đã cung
cấp nhiều văn bản Ngộ Đạo Giáo gốc, giúp xác minh độ
chính xác trong các báo cáo của Irénée về học thuyết
này.